એન્ટી સેપ્રેટ્રી જામીન અરજી આરોપી વતી ઘરના વ્યક્તિ દ્વારા દાખલ કરી શકાય કે નહીં તેનું કાનૂની મૂલ્યાંકન

એન્ટી સેપ્રેટ્રી જામીન (Anticipatory Bail) એ ભારતીય ફોજદારી કાર્યપ્રણાલી કાયદાની એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ જોગવાઈ છે, જે કોઈપણ વ્યક્તિને ગેર-જામીનવાળા ગુનામાં ધરપકડની આશંકા હોય ત્યારે અરેસ્ટ પહેલાં જ કોર્ટ પાસે રક્ષણ મેળવવાની તક આપે છે. પરંતુ વ્યવહારમાં એક સામાન્ય પ્રશ્ન ઊભો થાય છે — શું આરોપી વતી તેના ઘરના વ્યક્તિ (જેમ કે પત્ની, પિતા કે ભાઈ) આગોતરી જામીન અરજી દાખલ કરી શકાય? આ લેખમાં આ પ્રશ્નની કાનૂની ચર્ચા, લાગુ પડતી કલમો અને કોર્ટ દ્વારા થતા સામાન્ય હુકમોની વિગત આપવામાં આવી છે.

એન્ટી સેપ્રેટ્રી જામીનનો મૂળ સિદ્ધાંત

એન્ટી સેપ્રેટ્રી જામીનની જોગવાઈ ક્રિમિનલ પ્રોસીજર કોડ, 1973 ના સેક્શન 438 માં આવેલી છે. આ કલમ હેઠળ વ્યક્તિ ધરપકડની આશંકા હોય ત્યારે સત્ર કોર્ટ કે હાઈકોર્ટ પાસે અરજી કરી શકે છે. કોર્ટોએ આ જોગવાઈનું ભારતીય બંધારણના અનુચ્છેદ 21 સાથે વાંચન કરીને વ્યાખ્યા આપી છે, જેના હેતુ વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા પર થતી મનસ્વી અને અયુક્ત મર્યાદાઓને રોકવાનો છે 2021 0 Supreme(HP) 283.

જોકે, આ સત્તા એક અસાધારણ (extraordinary) સત્તા ગણવામાં આવે છે અને તેનો ઉપયોગ અપવાદરૂપે જ, એટલે કે વિશેષ કિસ્સાઓમાં જ થવો જોઈએ 2021 0 Supreme(HP) 283.

શું ઘરના વ્યક્તિ દ્વારા અરજી દાખલ કરી શકાય?

સામાન્ય નિયમ એ છે કે એન્ટી સેપ્રેટ્રી જામીન અરજી આરોપી પોતાના નામે જ દાખલ કરે છે, કારણ કે ધરપકડની આશંકા તેને લગતી હોય છે. પરંતુ કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જેમ કે:

• આરોપી જાતે અરજી કરવા સક્ષમ ન હોય (જેમ કે ગંભીર બીમારી, વૃદ્ધાવસ્થા કે અન્ય કારણસર),
• આરોપી પત્ની કે ઘરના સભ્ય તરફથી અરજીનું શક્ય વિકલ્પ તરીકે પહોંચ થાય,

ત્યારે ઘરના વ્યક્તિ દ્વારા અરજી દાખલ થઈ શકે છે. પરંતુ કોર્ટ અરજી સ્વીકારવા પહેલાં આરોપીની સંમતિ અને અરજીકાર તરફથી આરોપીની રજૂઆત પ્રક્રિયાનું પાલન તપાસે છે. મહિલા કે પરિવારિક સંબંધના કિસ્સામાં કોર્ટ દ્વારા સંરક્ષણ આપવામાં આવી શકે છે 2020 6 Supreme 427.

સેક્શન 437 અને 438 વચ્ચેનો તફાવત

• સેક્શન 437: ધરપકડ બાદ લીધેલી સામાન્ય જામીન અરજી (regular bail).
• સેક્શન 438: ધરપકડ પહેલાં કરવામાં આવતી આગોતરી અરજી (anticipatory bail).

આગોતરી જામીનમાં વ્યક્તિ ગેર-જામીનવાળા ગુનામાં પોતાની ધરપકડની આશંકા સેવે છે, જ્યારે નિયમિત જામીનમાં માત્ર ધરપકડ જ નહીં, પરંતુ નોન-બેઇલેબલ વોરંટના પૂરા થવા અને કસ્ટડીમાં હાજરી પણ આવરી લેવાય છે 2015 0 Supreme(Ori) 249.

અરજી દાખલ કરવાની જિલ્લા ન્યાયાધિકારની યોગ્યતા

એન્ટી સેપ્રેટ્રી જામીન અરજી કઈ કોર્ટમાં દાખલ થાય તે અત્યંત મહત્વનો મુદ્દો છે. કોર્ટોએ અભિપ્રાય આપ્યો છે કે ગુનો જે સ્થળે થયો તેની ઉપર ન્યાયાધિકાર ધરાવતું કોર્ટ જ સેક્શન 438 હેઠળ જામીન આપવા માટે યોગ્ય કોર્ટ છે; આરોપીનું નિવાસસ્થાન ન્યાયાધિકાર નક્કી કરવામાં નિર્ણાયક નથી 2009 0 Supreme(Raj) 2268.

ચાર્જશીટ દાખલ થયા પછી પણ અરજી જાળવી શકાય?

હા. ચાર્જશીટ સબમિટ થઈ ગઈ હોય, મેજિસ્ટ્રેટે ગુનો લેખિત (cognizance) લઈ લીધો હોય અને નોન-બેઇલેબલ વોરંટ જારી થઈ ગયું હોય તો પણ, સેક્શન 438 હેઠળની અરજી ચાલુ રાખી શકાય છે 2015 0 Supreme(Ori) 249.

કોર્ટ શું ધ્યાનમાં લે છે?

જામીન અરજીનો નિર્ણય કરતી વખતે કોર્ટ નીચેના મુદ્દાઓની સમીક્ષા કરે છે:

1. ગુનામાં આરોપીની ફાળો (role assigned to the applicant) 2023 0 Supreme(All) 1291
2. આરોપોની ગંભીરતા અને પ્રકૃતિ (gravity and nature of accusation)
3. સાક્ષીઓના નિવેદન અને તબીબી અહેવાલ જેવા પુરાવા

આ મુદ્દાઓ પર પૂરતું કારણ ન મળે તો કોર્ટ સેક્શન 438 હેઠળની વિવેચનાત્મક સત્તા વાપરવાનો ઇનકાર કરી શકે છે 2023 0 Supreme(All) 1291. કેટલાક કિસ્સાઓમાં, જેમ કે ધારણા 420, 406 અને 120(B) સંબંધિત ગુનાઓમાં, કોર્ટ દ્વારા જામીનનો લાભ નકારી દેવાયો છે 2012 0 Supreme(Raj) 508.

જામીન આપતી વખતે થતા સામાન્ય હુકમો અને શરતો

કોર્ટ જામીન આપતી વખતે સામાન્ય રીતે સેક્શન 438(2) હેઠળ નીચેની શરતો લાદે છે:

• નિર્ધારિત રકમની જામીન બોન્ડ અને જામીનદાર (surety) રજૂ કરવો
• તપાસ એજન્સીને હાજરી આપવી — કેટલાક કિસ્સામાં કોર્ટે એક સપ્તાહની નોટિસ પર હાજરી અને તપાસ બે દિવસથી વધુ ન રહે તેવું તથા તપાસ કસ્ટોડિયલ નહીં હોય તેવું નિર્દેશ કરેલ છે

  M. P. Lohia VS State of West Bengal - Crimes (2005)

• કોર્ટના હુકમો મુજબ નિયમિત હાજરી
• સાક્ષીઓને છેડતી કે પુરાવા સાથે છેડછાડ ન થાય તે સુનિશ્ચિત કરવું

દાંપત્ય સંબંધિત ગુનાઓ — જેમ કે ધારણા 498A અને દહેજ પ્રતિબંધ કાયદા હેઠળના કેસ — માં પણ તથ્યોના આધારે એન્ટી સેપ્રેટ્રી જામીન આપવામાં આવેલ છે 2006 0 Supreme(Pat) 706. ધારણા 304B, 406 અને 498A ના ગુનામાં પણ સેક્શન 438(2) ની શરતો સાથે જામીન અપાવવામાં આવેલ છે

M. P. Lohia VS State of West Bengal - Crimes (2005)

અરજી ચાલુ હોય ત્યારે અરેસ્ટ સંબંધે

અરજી દાખલ થયા બાદ, જુદા કાયદાકીય ફેરફાર લાગુ ન થયા હોય તો, અરજીના નિકાલ પહેલાં પોલીસ દ્વારા અરજીકારની ધરપકડ કરી શકાય તેમ નથી

Basudev Roy VS State of West Bengal - Crimes (1992)

મુખ્ય મુદ્દાઓ

• એન્ટી સેપ્રેટ્રી જામીનની મુખ્ય જોગવાઈ સેક્શન 438 CrPC, 1973 છે, જે અનુચ્છેદ 21 સાથે જોડાયેલ છે.
• સામાન્ય રીતે આરોપી પોતે અરજી કરે છે; તેના ઘરના વ્યક્તિ (જેમ કે પત્ની) વિશેષ સ્થિતિમાં અરજી દાખલ કરી શકે છે, પરંતુ કોર્ટની મંજૂરી અને આરોપીની સંમતિ જરૂરી છે.
• ગુના થયાના સ્થળના ન્યાયાધિકાર ધરાવતું કોર્ટ જ યોગ્ય કોર્ટ છે.
• ચાર્જશીટ દાખલ થયા પછી પણ અરજી જાળવી શકાય છે.
• જામીન આપતી વખતે સેક્શન 438(2) ની શરતો લાદવામાં આવે છે.

આ માહિતી સામાન્ય કાનૂની જાણકારી માટે છે; તમારા કિસ્સા મુજબ સચોટ સલા માટે લાયક વકીલની મદદ લેવી હંમેશા વધુ સારું રહેશે.